مراقبت در منزل
زخم بستر: مراحل، پیشگیری و مراقبت درست در منزل
زخم بستر معمولاً با یک لکه قرمز ساده شروع می‌شود که با فشار انگشت سفید نمی‌شود. اگر این لحظه را بشناسید، نیمی از راه پیشگیری را رفته‌اید.
زخم بستر معمولاً بی‌صدا شروع می‌شود. سالمندی که پس از شکستگی لگن چند هفته در تخت مانده، یا بیماری که پس از سکته مغزی توان جابهجایی ندارد، روی پاشنه یا پایین کمرش لکه‌ای قرمز پیدا میکند که با فشار انگشت سفید نمی‌شود. همین لکه ساده، اولین مرحله زخم بستر است و اگر فشار ادامه پیدا کند، در چند روز به زخمی باز تبدیل می‌شود.
خبر خوب این است که بیشتر زخم‌های بستر قابل پیشگیری‌اند. در این مقاله توضیح می‌دهم زخم بستر چطور ایجاد می‌شود، مراحل آن را چگونه بشناسید و در خانه چه کارهایی واقعاً تفاوت می‌سازد.
- زخم بستر حاصل فشار طولانی بر پوستی است که روی استخوان قرار دارد؛ فشار را بردارید، نیمی از درمان انجام شده است.
- لکه قرمزی که با فشار انگشت سفید نمی‌شود، هشدار مرحله اول است. آن را ماساژ ندهید.
- جابهجایی منظم، مراقبت از رطوبت پوست و تغذیه کافی سه رکن پیشگیری هستند.
زخم بستر چگونه ایجاد می‌شود؟
وقتی بدن مدت طولانی روی یک نقطه می‌ماند، وزن بدن بافت نرم را بین استخوان و تشک فشرده میکند. رگ‌های کوچک بسته می‌شوند و سلول‌ها اکسیژن کافی دریافت نمی‌کنند. اگر این فشار چند ساعت ادامه پیدا کند، بافت آسیب می‌بیند. نام علمی‌تر زخم بستر یعنی «آسیب فشاری» دقیقاً به همین سازوکار اشاره دارد.
دو عامل دیگر روند را تشدید می‌کنند:
- نیروی برشی: وقتی بیمار را روی ملحفه می‌کشیم یا سر تخت بالاست و بیمار آرام‌آرام پایین می‌لغزد، لایه‌های پوست روی هم کشیده می‌شوند و رگ‌ها آسیب می‌بینند.
- رطوبت: تعریق، ادرار و مدفوع پوست را نرم و شکننده می‌کنند و مقاومت آن را در برابر فشار کم می‌کنند.
نقاط پرخطر بدن
هر جا که استخوان به سطح پوست نزدیک است، در خطر قرار دارد. در بیمار خوابیده به پشت و نشسته، این نقاط را هر روز بررسی کنید:
- استخوان خاجی و دنبالچه (پایین کمر)، شایع‌ترین محل زخم بستر
- پاشنه پا، به‌ویژه در بیمارانی که پاها را روی تشک دراز می‌کنند
- لگن و برجستگی کنار ران در بیمارانی که به پهلو می‌خوابند
- آرنج، تیغه شانه و پشت سر در بیماران کاملاً بی‌حرکت
- زیر لوله‌ها، ماسک اکسیژن یا آتل؛ وسایل پزشکی هم می‌توانند زخم فشاری بسازند
مراحل زخم بستر
شناختن مرحله زخم، زبان مشترک شما و تیم درمان است و مسیر درمان را مشخص میکند:
| مرحله | نشانه | اقدام |
|---|---|---|
| مرحله ۱ | پوست سالم اما قرمز، که با فشار انگشت سفید نمی‌شود؛ ممکن است گرم یا سفت باشد | برداشتن کامل فشار و محافظت از پوست |
| مرحله ۲ | زخم سطحی صورتی یا تاول باز | پانسمان مناسب و ادامه کاهش فشار |
| مرحله ۳ | زخم عمیق‌تر که چربی زیر پوست در آن دیده می‌شود | ارزیابی تخصصی، پاکسازی و پانسمان پیشرفته |
| مرحله ۴ | درگیری عضله، تاندون یا استخوان | درمان تخصصی و هماهنگی با پزشک |
| غیرقابل تعیین | کف زخم با بافت مرده زرد یا سیاه پوشیده شده است | ارزیابی و تصمیم درباره دبریدمان |
پیشگیری: پنج کار روزانه
- جابهجایی منظم: بیمار در تخت را حدود هر دو ساعت و بیمار نشسته روی صندلی را هر ساعت جابهجا کنید. وضعیت خوابیده به پهلو با زاویه ۳۰ درجه و بالش پشت کمر، فشار را از روی لگن کم میکند.
- پاشنه‌ها را معلق نگه دارید: بالشی زیر ساق قرار دهید طوری که پاشنه روی تشک نباشد و زانو کمی خم بماند.
- سطح مناسب: تشک مواج یا تشک فوم مخصوص کمک بزرگی است، اما جای جابهجایی را نمیگیرد.
- پوست تمیز و خشک: پس از هر بار آلودگی، پوست را با شوینده ملایم بشویید، خشک کنید و از کرم محافظ استفاده کنید.
- تغذیه و آب کافی: بدن برای حفظ پوست سالم به پروتئین و مایعات نیاز دارد. جزئیات را در مقاله تغذیه برای ترمیم زخم نوشته‌ام.
درمان زخم بستر
اولین و مهم‌ترین قدم درمان، برداشتن کامل فشار از روی زخم و یک ارزیابی دقیق در جلسه اول است. بدون آن هیچ پانسمانی نتیجه نمی‌دهد. پس از آن، کارشناس زخم بر اساس مرحله و وضعیت زخم تصمیم میگیرد:
- شستشوی زخم با محلول مناسب در هر بار تعویض پانسمان
- برداشتن بافت مرده در صورت نیاز؛ روش‌های آن را در مقاله دبریدمان بخوانید
- انتخاب پانسمانی که رطوبت را متعادل نگه دارد؛ راهنمای انواع پانسمان منطق این انتخاب را توضیح می‌دهد
- بررسی نشانه‌های عفونت و هماهنگی با پزشک در صورت نیاز به درمان دارویی
- در زخم‌های عمیق و پرترشح، در نظر گرفتن وکیوم تراپی
نقش خانواده و مراقب
بیشتر ساعات شبانه‌روز بیمار با خانواده می‌گذرد، نه با تیم درمان. به همین دلیل آموزش مراقبان بخش اصلی برنامه است: یاد می‌گیرید بیمار را بدون کشیدن روی ملحفه جابهجا کنید، پوست را هر روز بررسی کنید و تغییرات زخم را با عکس ثبت کنید تا در جلسه بعد مقایسه شوند.
اگر بیمار شما امکان مراجعه ندارد، درباره پانسمان زخم در منزل در رشت بخوانید. برای آشنایی با روند کامل درمان زخم‌های مزمن هم راهنمای کارشناس زخم در رشت را ببینید و در صورت نیاز از طریق صفحه تماس نوبت بگیرید.
پرسش‌های پرتکرار
بهطور معمول هر دو ساعت در تخت و هر یک ساعت روی صندلی. روی تشکهای مواج یا فومهای مخصوص، فاصله ممکن است بیشتر شود، اما برنامه را کارشناس زخم بر اساس پوست بیمار تنظیم میکند.
خیر. ماساژ روی پوستی که زیر فشار آسیب دیده، بافتهای زیرین را بیشتر آسیب میزند. باید فشار را از روی آن نقطه برداشت و پوست را تمیز و خشک نگه داشت.
تشک مواج کمک بزرگی است اما جای جابهجایی منظم، تغذیه کافی و مراقبت از رطوبت پوست را نمیگیرد.
ادامه مطالعه
نوبت مشاوره زخم در رشت
هر زخمی که دو هفته بهتر نشده، ارزش یک ارزیابی تخصصی را دارد.