تغذیه برای ترمیم زخم: پروتئین، آب و ریزمغذی‌هایی که فرق می‌سازند

پانسمان از زخم در برابر آلودگی محافظت می‌کند و محیط مناسبی برای ترمیم می‌سازد، اما ساختن بافت جدید از درون بدن اتفاق می‌افتد. بدن برای بستن یک زخم همان کاری را می‌کند که یک بنّا برای ترمیم دیوار انجام می‌دهد: به مصالح نیاز دارد. اگر مصالح کافی نباشد، بهترین پانسمان هم کار زیادی از پیش نمی‌برد.

در جلسات ارزیابی زخم همیشه درباره غذا خوردن بیمار سؤال می‌کنم. بارها دیده‌ام که زخمی ماه‌ها متوقف مانده و با اصلاح چند عادت ساده غذایی، دوباره در مسیر ترمیم قرار گرفته است.

چرا تغذیه برای زخم مهم است؟

ترمیم زخم فرایندی پرمصرف است. بدن باید سلول‌های ایمنی بسازد، با عفونت مقابله کند، رگ‌های خونی تازه ایجاد کند و کلاژن تولید کند تا شکاف زخم را پر کند. همه این کارها به انرژی، پروتئین و ریزمغذی‌ها نیاز دارند. زخم‌های بزرگ و پرترشح هم مقدار قابل توجهی پروتئین را از بدن خارج می‌کنند.

سالمندان، بیماران بستری در خانه و کسانی که اشتهای کمی دارند بیشتر در معرض کمبود هستند؛ همان گروهی که بیشتر از همه به زخم بستر مبتلا می‌شوند.

پروتئین؛ مصالح اصلی ترمیم

کلاژن، ماده اصلی بافت ترمیمی، از پروتئین ساخته می‌شود. در بسیاری از بزرگسالان دارای زخم مزمن، دریافت حدود ۱٫۲۵ تا ۱٫۵ گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز توصیه می‌شود؛ یعنی برای فردی ۷۰ کیلوگرمی، حدود ۹۰ تا ۱۰۵ گرم در روز. بیماران کلیوی باید مقدار مناسب را با پزشک خود تعیین کنند.

منابع خوب و در دسترس در سفره ایرانی:

• تخم‌مرغ، مرغ، ماهی و گوشت کم‌چرب
• شیر، ماست، دوغ کم‌نمک و پنیر
• عدس، لوبیا، نخود و ماش؛ عدسی و خوراک لوبیا گزینه‌های سبک و مقوی هستند
• آجیل و مغزها به مقدار کم، برای میان‌وعده

آب و کالری کافی

پوست کم‌آب، خشک و شکننده است و جریان خون در آن کمتر است. بیشتر بزرگسالان، اگر محدودیت پزشکی ندارند، باید روزانه حدود هشت لیوان مایعات بنوشند. در بیماران قلبی یا کلیوی، مقدار مجاز را پزشک تعیین می‌کند.

کالری کافی هم مهم است. اگر بدن انرژی کافی دریافت نکند، پروتئین را به جای ساختن بافت، به‌عنوان سوخت مصرف می‌کند. کاهش وزن ناخواسته در بیمار زخمی، یک زنگ خطر است.

ریزمغذی‌های مهم

• ویتامین C: برای ساخت کلاژن ضروری است. مرکبات گیلان، کیوی، گوجه‌فرنگی، فلفل دلمه‌ای و سبزی‌های تازه منابع خوبی هستند.
• روی: در تقسیم سلولی و ایمنی نقش دارد. گوشت، حبوبات و غلات کامل آن را تأمین می‌کنند.
• ویتامین A: در ترمیم پوست مؤثر است. هویج، کدو حلوایی و سبزی‌های برگ سبز تیره را فراموش نکنید.
• آهن: کم‌خونی اکسیژن‌رسانی به زخم را کاهش می‌دهد. در صورت کم‌خونی، علت آن باید بررسی شود.

یک روز غذایی نمونه برای بیمار زخمی

این فقط یک الگوی کلی است. بیمارانی که بیماری کلیه، قلب یا محدودیت غذایی خاص دارند، باید برنامه را با پزشک خود هماهنگ کنند.

نکته‌های ویژه بیماران دیابتی

برای بیماری که زخم پای دیابتی دارد، تغذیه دو هدف هم‌زمان دارد: پروتئین کافی برای ساختن بافت و کنترل دقیق قند خون. قند بالا عملکرد سلول‌های ایمنی را مختل می‌کند و زخم را مستعد عفونت می‌کند.

• وعده‌های منظم و پرهیز از حذف وعده
• جایگزینی نان سفید و برنج زیاد با نان سبوس‌دار و مقدار متعادل برنج
• پرهیز از نوشیدنی‌های شیرین، آبمیوه‌های صنعتی و شیرینی
• اندازه‌گیری منظم قند خون و هماهنگی با پزشک برای تنظیم دارو

تغذیه یکی از عواملی است که در مقاله چرا زخم خوب نمی‌شود به آن پرداخته‌ام. برای یک برنامه کامل که هم زخم و هم عوامل زمینه‌ای را در نظر بگیرد، راهنمای جامع کارشناس زخم رشت را بخوانید.